پایان بی‌پایان: بازخوانی وقت تقصیر از محمدرضا کاتب براساس نظریۀ داستان فرانک کرمود

نویسنده/ توحید تیموری*

(استادیار زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکدۀ علوم انسانی،دانشگاه زنجان، زنجان، )

چکیده

این مقاله با بهره‌گیری از نظریۀ داستان فرانک کرمود، به‌ویژه تمایز بنیادین او میان کرونوس (زمان خطی، بی‌معنا و تکراری) و کایروس (لحظه بحران و معنا)، به تحلیل رمان وقت تقصیر نوشتۀ محمدرضا کاتب می‌پردازد. کرمود بر این باور است که انسان‌ها برای غلبه بر بی‌معنایی زمان، روایت‌هایی منسجم خلق می‌کنند تا به زندگی ساختار، معنا و هویت ببخشند. اما در جهان معاصر، به‌ویژه در بافت‌هایی سرشار از خشونت و بحران ساختاری دائمی، این امکان روایت‌سازی به‌شدت تضعیف می‌شود. وقت تقصیر نمونه‌ای برجسته از چنین جهانی است: شخصیت‌ها و روایت‌ها در حالت تعلیق و تکه‌تکه زیست می‌کنند و فاقد آغاز و پایان قطعی‌اند. شکنجه و رنج نه به‌عنوان لحظات بحرانی، بلکه به‌مثابه بخشی از چرخه‌ای بی‌پایان و بی‌معنا عمل می‌کنند. حکومت در رمان، با تحمیل بحران و خشونت مداوم، هر امکان کایروسی را از شخصیت‌ها می‌گیرد و آنها را در کرونوس بی‌انتها محبوس می‌سازد. این تحلیل نشان می‌دهد که سلطۀ بحران دائمی و فروپاشی روایت و هویت، ساختار رمان و تجربۀ وجودی شخصیت‌ها را شکل می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که آنها قادر به خلق داستانی یکپارچه و معنادار از خویشتن نیستند و در چرخه‌ای از رنج و بی‌معنایی گرفتار مانده‌اند. تصویر نسناس‌ها و هویت‌های درحال فروپاشی، بازنمایی پارادایم آخرالزمانی و پست‌مدرن است که در آن نه امید به آغاز وجود دارد و نه چشم‌اندازی به پایان. درنتیجه، وقت تقصیر با فروپاشی روایت و تعلیق دائمی معنا، نقدی رادیکال بر وضعیت انسان معاصر ارائه می‌دهد و ادبیات را به ابزاری برای فهم و نقد شرایط بحران‌زده و بی‌ثبات عصر حاضر بدل می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

در میانه؛ کرونوس و کایروس؛ بحران؛ آخرالزمان؛ پست‌مدرنیسم

مراجع

اسعد، زین العابدین و راغب محمد. (1403). «بررسی پاد آرمانشهر خاورمیانه ای در دو رمان وقت تقصیر و فرانکشتاین در بغداد». تاریخ ادبیات، 17 (1): 221-238. 10.48308/hlit.2024.234357.1285

پژهان، هدی؛ محمودی، محمدعلی و زهرازاده، محمدعلی .(1395). «بررسی ارتباط مرگ با کلام و گفتمان پسامرگی در پست‌مدرنیسم در روایت‌های داستانی محمدرضا کاتب». نقد و نظریۀ ادبی، 1(2): 57-78. 20.1001.1.74767387.1395.1.2.3.8

خادمی کولایی، مهدی و ملازاده، غلامحسین. (1392). «بررسی و تحلیل رمان هیس باتوجه­به مؤلفه‌های وجودشناسانه پُست­مدرن». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، (29): 201 -226.

رامین‌نیا، مریم؛ میردیلمی، آمنه و محمدی، حسین. (1402). «چندپارگی و تزلزل هویت و روایت ‌در رمان‌های محمدرضا کاتب». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 21 (69): 55-79. 20.1001.1.17351030.1402.21.69.3.5

غفران‌پیر، پریسا؛ عرب یوسف‌آبادی، فائزه و دهمرده، حیدرعلی. (1404). «عجایب‌نگاری در رمان وقت تقصیر از محمد رضا کاتب». روایت شناسی، 9(17): 77-109. 10.22034/jlc.2024.448734.1628

کاتب، محمدرضا. (1398). وقت تقصیر، تهران: نیلوفر .

یعقوبی جنبه­سرایی، پارسا؛ حسین پناهی، فردین و احمدی، شهرام. (1396). «تعویق «خود» در داستان‌پردازی محمّدرضا کاتب». متن‌پژوهی ادبی، 21 (73): 53-78. 10.22054/ltr.2017.8123

Abrams, M. H. (1971). Natural Supernaturalism: Tradition and Revolution in Romantic Literature, New York: W. W. Norton.

Auerbach, E. (2003). Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature, (Trans.). W. R. Trask. Princeton: Princeton University Press.

Bhabha, H. (1994). The Location of Culture, London: Routledge.

Brooks, P. (1984). Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, Cambridge: Harvard University Press.

Bull, M. (1995). Seeing Things Hidden: Apocalypse, Vision and Totality, New York: Verso.

Caruth, C. (1996). Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History, Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Culler, J. (1981). The Pursuit of Signs: Semiotics, Literatur, Deconstruction, New York: Cornell University Press.

Hyde, S. (2003). “Kermode and Existentialism: Literary Form and Philosophical Content”. Modern Language Review, 98(1): 89–104.

Kermode, F. (1967). The Sense of an Ending: Studies in the Theory of Fiction, Oxford: Oxford University Press.

Lyotard, J. F. (1979). The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, Minneapolis: University of Minnesota Press.

Miller, J. H. (1978). “The Problem of Ending in Narrative”. Nineteenth-Century Fiction, 33(1): 3–7.

Ricoeur, P. (1984). Time and Narrative, Volume 1. (Trans.). K. McLaughlin and D. Pellauer. Chicago: University of Chicago Press.

Said, E. (1975). Beginnings: Intention and Method, New York: Basic Books.

Smith, B. H. (1968). Poetic Closure: A Study of How Poems End, Chicago: University of Chicago Press.